Güney Amerika'nın güneyinde bulunan Patagonya'dayım...
...çünkü birkaç yıl önce, kaybolan koyunlarını arayan bir adam...
...kayaların arasında devasa bir kemik buldu.
Bilim dünyasını hayrete düşürecek bir kemik.
Bulunan bu ilk kemik, bulunacak olan diğer 200'den fazla kemik için başlangıçtı.
Hepsi muazzam büyüklüktelerdi, bu yüzden ancak bir dinozora ait olabilirlerdi.
Ve nasıl bir dinozor olduğu ortaya çıktı.
Görünen o ki doğanın kurallarına meydan okuyor.
Bu kemikler 100 milyon yıldır gizli kalmış...
...ve hayret verici biçimde iyi korunmuş bir iskeletin parçaları.
Uluslararası bilim insanlarından oluşan bir grup...
...bulunan kemiklerin hangi tür dinozora ait olduğunu araştırmaya başladılar.
Paleontolojik bir suç mahallindeymişiz gibi.
Her bir kemik parçası, eğer dinozor hayatta olsaydı...
...nasıl görüneceğine dair önemli bilgiler verebilir.
En yeni adli tıp teknolojisini kullanacağız.
Günümüzde yaşayan iri hayvanların davranışlarını gözlemleyerek
ve bu varlığın tam boyutlu modelini yaparak karşılaştırmalarda bulunacağız.
Detaylı bir şekilde incelemeler yaparak...
...yaşadığı vakitlerde neye benzediğini anlamaya çalışacağız
Kesinlikle inanılmaz!
Gerçekten de bu, dünyada yaşamış en büyük canlı olabilir mi?
Çeviri: Ali GÖL twitter: aligol1729
Keyifli Seyirler
Güney Arjantin'de bulunan Patagonya...
Pek çok dedektif hikâyesi gibi bu da bir şans yardımıyla başladı.
Bir çoban zeminin altından çıkan büyük bir kemiği fark etti.
Patagonya'nın önde gelen paleontoloji müzesinden uzmanlar...
...bunun bir dinozorun parçası olduğunu doğruladı.
Ancak o zamanlarda, buldukları şeyin ne kadar olağanüstü olduğunu anlamamışlardı.
Pek çok dinozor türü, Güney Amerika'nın güney ucunda bulunan bu topraklarda...
...Kretase dönemi olarak bilinen...
...66 ila 145 milyon yıl önceki bir dönemde hüküm sürdü.
En büyükleri otobur olan Sauropodalardı.
Ve içlerindeki en büyük dinozorlar Titanozorlardı.
Dev Titanozor kemikleri nadir bulunur.
Bu yüzden haklarında çok az şey bilinir.
Bu keşif hepsini değiştirebilir.
Genciyle yaşlısıyla, çoğu insan gibi dinozorları büyüleyici bulmuşumdur.
Bu yüzden bu araştırmaya katılmak kaçırılamayacak kadar güzel bir fırsattı.
Gerçekten denemek isterdim.
Eminim sana izin verirler.
Kesinlikle bunlar ilgi çekici, devasa canlılar.
Dünyada yaşamış olan ilk Sauropodalar nispeten küçük canlılardı.
Bu onlardan birinin uyluk kemiği.
Benim uyluk kemiğim bile daha büyük.
Ancak 20 milyon yıl sonra, bazı büyük değişimler meydana geldi.
Bu uyluk kemiği ise onlardan birine ait.
Ancak bundan bir süre sonra...
...dev dinozorumuz ortaya çıktı. Bu onun uyluk kemiği.
Şimdiye kadar bulunan en büyük kemik.
Bahçede böyle bir kemikle karşılaşmak çok büyük bir şaşkınlık olsa gerek.
Çiftlik sahibi Alba Maio'ya sormak yeter.
Pek fazla koyunum yok ama dinozorum var.
Büyük bir sürpriz yaşadık.
Görünen o ki boyutlarından ötürü eşi benzeri yok.
Kısa sürede, bir grup fosil avcısı bilim insanından oluşan ekip buraya gelerek
...çalışmalara başladı.
Uyluk kemiğinin uzunluğu yaklaşık olarak 2.4 metre.
Detaylar harikulade şekilde korunmuş.
Ve bu detaylar, ilerleyen zamanlarda adli tıp araştırması için kritik öneme sahip.
Araştırma ekibi, çok geçmeden bölgeyi devasa bir taşocağına çeviriyor.
Yüzyılın en büyük dinozor bulgularından birisi.
Kemikler art arda kayaların içinden hayat buluyor.
Hemen şurada başka bir kemik bulduk.
Bu kadar olacağını hiç düşünmüyorduk.
Daha yeni kazmaya başladık, hemen bulduk.
Bu zamana kadar, Dev Titanozor hakkındaki bilgiler...
...birkaç kemik örneğinden elde edilmişti.
Ancak ekip, bu keşif sayesinde çok sayıda örneğe ulaştı.
Araştırmayı uzman Paleontolog Dr. Diego Pol yönetiyor.
Gerçekten devasa bir dinozorun neye benzediğini bilmek istiyorsanız...
...bu kazı alanı gereken cevapları verebilir.
Bizim için gerçekten heyecan verici.
Tek kelimeyle etkileyici.
Bu kemiklerden birinin yanında durduğunuzda kendinizi küçücük hissediyorsunuz.
Birçok yeni bulguyla beraber...
...bu gizemli Titanozorlar hakkında birçok bilgiye ulaşabiliriz.
Paleontolojik bir suç mahallindeymişiz gibi.
Dünyanın herhangi bir yerinde göremeyeceğiniz kadar eşsiz bir durum.
Patagonya'nın sert hava koşulları, araştırmaları yorucu bir hale getirip...
...bulunan kemikler üzerinde bozulmalara sebep oluyor.
Yağmurdan dolayı zarar görebilirler bu yüzden kemikleri korumamız lazım.
Gerçekten endişeliyim. Bakın burada halihazırda kırılmalar oluşmuş.
Eğer kemikleri koruyamazsak...
...kemiklerin üzerindeki küçük detaylar kaybolup gidebilir.
Kemikleri korumak için ıslak tuvalet kağıdı ve alçı ile üstüne kaplıyoruz.
Kırılan bacağı alçıya alır gibi.
Kemikleri müzeye götürüp araştırmalara başlamak için acele ediliyor.
Kemiklerin taşınma süresince daha fazla zarar görmemesi için yeni bir yol inşa edildi.
Müze laboratuvarındaki detaylı araştırmalar sonunda başladı.
Bulguyu ayrıntılarıyla modellemek için önemli bir fırsat.
Bu bölgede büyük bir kas parçası vardı.
Bu hayvan gerçekten devasaydı.
Bu yüzden kemiğin etrafında...
...çok güçlü kaslara ve bağlara sahip olmalıymış.
Bu belkemiğini oluşturan devasa omurlardan biri...
...ve çok önemli bir bulgu.
Çünkü bu kemik parçası dinozorun türünü belirlemek için...
...kullanılacak olan önemli kanıtlardan biri.
Yarım ton ağırlığında olmasına rağmen bu fosiller oldukça narin.
Can sıkıcı bir durum.
Bunun gibi bir kemik parçası hiçbir belirti göstermeksizin ortadan ayrıldı.
Tebrikler beyler!
Demek hayattayken bu pozisyonda duruyordu.
Burası omurga merkezi ve burası da en üst noktası.
Evet, haklısın. Bu parça göğüs kafesinin parçası.
- Burası mı - Evet, evet, yaklaşık olarak
Omurga hakkında detaylı bilgiye ulaşmak için daha fazla araştırma yapmamız gerekecek.
Şaşırtıcı bir şekilde ekibin, Titanozor hakkında öğrendiği ilk şey...
...ağırlığının ne kadar olduğuydu.
Uyluk kemiğinin bulunmasının ardından...
...başka bir devasa kemik buldular. Bir kol üst kemiği.
Bu kemiklerin çevresini ölçerek...
...ne kadar ağırlığı taşıyabilecekleri hesaplanabilir.
Bakalım ne kadarmış?
Şimdi çevresini ölçeceğiz.
- 79. - 79 mu? Muhteşem!
Bunu vücut ağırlığına nasıl dönüştürebiliriz?
- Muhtemelen 70 ton veya üzeri. - Vay canına!
- Gerçekten çok büyük. - İnanılmaz.
O akşam Dr. Jose Luis Carballido hesaplamalarını kontrol ediyordu.
Dinozorun ağırlığının ne kadar olduğunu hesaplıyordum.
Ağırlığı Arjantinozorunkinden fazla.
Şimdiye kadar Arjantinozor en ağır dinozor türü olarak biliniyordu.
Bizimki şimdiden daha büyük gibi.
Bu Titanozorun dünyada yaşamış en büyük canlı olduğu anlamına gelir mi?
Ek olarak yeni bir tür olabilir mi?
Şimdilik emin değiliz.
Patagonya'nın kayalıklı ve bitki örtüsünden yoksun durumu...
...Titanozorların hayatının nasıl başladığı ile ilgili şaşırtıcı kanıtlar barındırıyor.
Patagonya'daki dinozor kazısından 800 km kuzeyde bulunan...
...Auca Mahuevo adındaki bu yere geldim.
Bu alan şimdiye değin keşfedilen en büyük dinozor yuvalama alanıdır.
Nereye bakarsam bakayım her yerde yumurtalar ve yuvalar var.
Aslına bakılırsa, benim için...
...yumurta kabuklarının üzerine basmadan yürümek oldukça zor.
Binlerce yıldır süregelen yağmurlar ve rüzgarlar...
...kayaçları ayrıştırıp bu sır perdesini araladı.
Ve bu alan Titanozorların nasıl ürediğiyle ilgili önemli bilgiler verebilir.
Dikkatli şekilde yapılan kazılar,
...dinozorların her defasında 30 veya 40 yumurta bıraktığını göstermiştir.
Bırakıldıktan sonra yumurtaları bu şekilde görebilirdiniz.
Zeminin üzerine dağılmış, toprak ile örtülmemiş fakat sığ bir çöküntünün içinde.
Bazen yumurtaların etrafında bitki kalıntıları bulunur.
Bu da bitki örtüsü kullanarak kuluçkaya yardım ettiklerini gösteriyor.
Burada bulunan yumurtalar orta büyüklükte.
Dinozorumuzun bulunduğu kazıda ise yaklaşık bu büyüklükte bir yumurta bulabiliriz.
Bu muhteşem kazı alanını keşfeden grupta bulunan Dr. Luis Chiappe...
...bana etrafı gösterdi.
Dinozor yumurtaları burada, eski bir dere kenarındaydı.
Derenin taşmasının ardından bu çatlamamış yumurtalar su altında kalarak
...çamurun içinde korundu.
- Görüyorsunuz, burada birçok yumurta var. - Evet.
Kilometrelerce boyunca. Bak burada güzel bir yumurta var.
- Bu çok büyük bir parça. - Evet.
- Yumurtanın yüzeyi bu mu? - Evet.
Muhteşem bir şey.
Sizce kuşların yumurtaları gibi renkli miydi?
Olabilir. Belki de hafif gri tonundaydı.
- Gerçeği bilemeyiz, değil mi? - Evet.
- Bütün bu küçük gözenekleri görebiliriz. - Ve bütün desenini...
Evet. Ne kadar da güzel bir parça.
Kabul etmelisin. Oldukça duygusal bir durum.
- Bence bu muazzam. - Kesinlikle sıra dışı bir şey.
- Bulduğum yere geri koymak zorundayım. - Teşekkür ederim.
Bu parçalar, dinozorların yaşam alanı hakkında oldukça güzel bilgiler verebilir.
Ancak bundan daha fazlası da olabilir.
Bütün bu bulgular çok özel bir şeyi işaret ediyor.
Benim için en özel olanı bu.
Ve sizin de görebildiğiniz gibi...
...burada dinozor yavrusu derisinin ufak bir bölümü var.
Ne kadar muhteşem ve sıra dışı bir şey.
Ve bu sadece iz değil, mineralleşmiş deri, öyle mi?
- Öyle. - Evet.
Muazzam.
Yumurtalar sadece kemikleri korumuyor.
- Ayrıca yavruların derisini de koruyor. - Evet.
Zeminin üzerindeydi.
Yerden alıp fırçayla biraz temizlediğimi hatırlıyorum.
Ve sonra büyüteçle baktığımda...
...deri parçasını gördüm. Ve sonra...
...dünya üzerindeki hiçbir insanın...
...böyle bir şey görmediğinin farkına vardım.
Yani sen dünya üzerinde dinozor yavrusu derisi gören ilk insansın?
Evet. Müthiş bir şey. Muhteşem bir andı.
Yumurtadan çıkmasına az bir zaman varmış.
- Neredeyse kuluçka süresini tamamlamış. - Evet. Biz buna inanıyoruz.
- Sonra sel gelip... - Hepsini öldürdü.
Onlar için talihsiz ancak bizim için güzel bir olaydı.
Luis Ciappe'nin müzesinde onlarca tamamlanmış yumurta var.
Onun gözde yumurtalarını incelemem için bana izin verdi.
Bu muhteşem zaman makinesinde başka dikkat çekici şeyler de var.
Sahip olduğu bu muhteşem bacak kemiği gibi.
Burada kafatası, göz çukuru...
Alt çene kemiği ve burnu...
Burada da bir kafatası var.
Ancak bu örnekte burun üzerinde...
yumurta kabuğunu kırmak için kullanılan ufak, dişe benzeyen bir çıkıntı var.
Ve burada da tam bir kopyası var.
Çatlamamış yumurta yaklaşık olarak böyle görünüyordu.
Bütün detaylar göz önüne alındığında...
...bebek dinozorun dünyaya nasıl geldiğini hayal edebilmek mümkündür.
Bu gençlerin nasıl yaşadıklarına dair fikir edinebilmek için...
...yaşayan en yakın akrabalarına bakıp karşılaştırmalarda bulunabiliriz. Kuşlar.
Bebek deve kuşları gibi...
...Titanozor yavruları da kabuktan çıktından kısa bir sonra yürüyebilirdi.
Deve kuşları gibi güvenlik için birlikte hareket edip...
...yırtıcılardan kaçınabilirlerdi.
Dinozor bacak kemiklerinin mikroskop altında yapılan incelemesi...
...kemiklerin, ağaç halkalarına benzer halkalar içerdiğini gösteriyor.
Bu halkalar, Titanozorun hayatının erken bir döneminde hızlı bir şekilde büyüyüp
...yaklaşık olarak 50 yıl yaşadığını gösteriyor.
Muazzam ebatlara ulaşmak için yeterli bir zaman.
Araştırmacıların elinde sadece ağırlığı hakkında değil...
...ayrıca boyu ve uzunluğu hakkında fikir verebilecek yaklaşık 150 adet kemik var.
Şimdiki planımız, tam boyutlarda bir iskelet modeli hazırlamak.
Bu canlının evi olabilecek, Londra otobüsünün 4 katı uzunluğunda...
...ve 2 katı yüksekliğinde bir alan bulmak gerçekten zor bir işti.
Ancak Diego bir tane bulduğunu düşünüyordu. Eski bir Ambar.
Bir, iki, üç, dört,
...beş, altı, yedi...
Dinozoru inşa edebilmek için yeteri kadar büyük bir yer arıyoruz.
Burası uygun görünüyor. Bu ambarı kullanabiliriz.
Önemli olan sadece uzunluk değil, ki burası 70 metre uzunluğunda.
Ayrıca yükseklik de önemli.
Yani bize hem uzun hem de yüksek bir yer lazım.
Ancak biraz süsleme yapmak lazım.
Bence bu iş onunla hallolacak. Muhteşem olacak.
İskeleti bir araya getirmek...
...devasa olmanın getirdiği zorlukları anlamamızda yardımcı olacak.
Bu yüzden uluslararası bir ekip gelerek...
...3 boyutlu modellerini oluşturmak için her bir kemiğin taramasını yaptı.
0.01 milimetreye kadar hassas tarama yapan bu tarayıcılar yardımıyla...
...kemiklerin fiziksel özellikleri gerçeğe aktarılarak...
...sekiz kişinin kaldırmasına gerek kalmadan ve her açıdan incelemelerde bulunabiliriz.
Dinozor hakkındaki gizemlerden biri ise...
...bu büyüklükte bir canlının nasıl hareket edebildiğiydi.
Bilgisayar verileri dinozorun bacağının 3 boyutlu yerleşimini yapmamıza...
ve bu verilerle günümüzde yaşayan hayvanlarla karşılaştırma yapmamıza olanak tanıdı.
Bugün dünyada yaşayan en büyük kara hayvanları fillerdir.
Titanozorlar gibi, büyük ağır bedenlerini kemikleri zarar görmeden...
...hareket ettirmek zorundalar.
Buraya ZSL Whipsnade hayvanat bahçesinden John Hutchinson ile tanışmak için geldim.
Yıllardır filler hakkında çalışıyor...
...ve ayrıca Titanozor araştırma ekibinde yer alıyor.
İçinde binlerce sensör bulunan yüksek hassasiyetli bu aletle...
...bir filin ayağının uyguladığı basıncı öğrenebiliriz.
Evet, şimdi filin ayağı orada.
- Gidiyor. - Evet!
- Bu iyiydi. - Tam isabet.
Basınç zemine etkir. İlk önce topuğu ardından parmakları etkide bulunur.
Burada, parmak bölgesinde oluşan yüksek basınç altındaki...
...kırmızı ve turuncu alanları görebiliriz.
Biraz daha açık mavi ve yeşil gibi renkler...
...topuk bölgesinin altında oluşan basıncı gösterir. Bu düşük basınç.
Yani filler ağırlıklarının büyük bir bölümünü parmak kemikleriyle destekliyor.
Etkiye karşılık oluşan tepki fillerin parmak kemiklerine iletiliyor.
Sonra sırasıyla ayak bileği ve üstteki diğer kemiklere iletiliyor.
John'un analizi, Titanozorun hareket şeklinin filinkine benzeyebileceğini gösteriyor.
Vücuttan aşağıya doğru uzanan büyük, güçlü sütunlar gibi.
Bu hareket şeklinde ağırlık parmaklara doğru iletilerek...
...şok gemici gibi görev alan yumuşak topuklar yardımıyla kuvvet yayılıyor.
Ancak Titanozorun yürümesine yardımcı olan ve fillerde bulunmayan bir özelliği vardı.
Bu özelliğin ipuçları devasa uyluk kemiğinde görülebilir.
- Nasıl gidiyor? - İyi, iyi.
Ben Garrod iskeletin yeniden inşa edilmesinde uzman bir isim.
Ve kemiklerdeki detaylar üzerinde çalışmak için gruba katıldı.
Kasların nereye yerleştirilmesi gerektiğini araştırıyor.
- Kemiğin ortasında çıkıntı var, değil mi? - Evet
Tahminim bu güçlü kaslar için tendon bağlantısı.
Bu çıkıntı kasın, kalça kemiğine bağlandığı yerde.
Kasın diğer ucu ise kuyruk kemiği gibi bir kemiğe bağlı.
Bu bağlantı dinozorun yürümesine yardımcı oluyordu.
Burada yüksek dayanım ve rijitlik var.
Aslında kuyruğu hareket etmek için ve ivmelendirici güç olarak kullanmış.
- Güçlü kaslar ve tendonlar... - Kolaylık sağlıyordu.
Evet, kuyruğuyla arka ayaklarını destekleyip...
- ...ileri doğru hareket ediyordu. - Anlıyorum.
Bunu bir deneyeyim.
Günümüzde yaşayan en büyük kertenkele olan Komodo ejderi de...
...benzer bir özelliğe sahip.
Kuyruklarının hareketi arka bacaklarını daha etkili kullanmasını sağlıyor.
Tabi ki de bizim dinozorumuz biraz farklı.
Ağırlık bakımından azı yok çoğu var. Hem de 500 kat daha fazla.
Bu durum John Hutchinson'ın teorisi için yeni problemler ortaya çıkarıyor.
Bunlardan biri yolcuların uzun mesafe uçuşlarında karşılaştıkları problem gibi.
Büyük canlıların ayaklarındaki baskı gerçekten büyük bir problem.
Eğer kan aşağıda çok fazla kalırsa birikir ve pıhtılaşma oluşur.
İnsanların kullandığı uçuş çorabı gibi...
...hayvanlar da evrimleşerek kalın, elastik bir deriye sahip oldu.
Böylece bu sistem alt bacakta basıncı yüksek tutmayı sağladı.
Ben de onlar gibi davranıyorum. Bacaklarım boyunca kanımın geri çekilmesi için
...o tür çoraplardan giyiyorum.
Yardımsever filimize teşekkür etme zamanı.
Çok sevimlisin. İstiyor musun? Geliyor.
Teşekkür ederim Pal.
Sadece bu vardı.
Filler gibi devasa hayvanlar...
...vücutlarına kan pompalamak için kocaman bir kalbe ihtiyaç duyarlar.
Titanozorda da olması gerektiği gibi.
Kalbi muazzam bir boyutta olmalı.
İskelet hakkındaki detaylı bilgilerimiz yardımıyla...
...John Hutchinson kalbin çevresinin 1.8 metreden fazla olduğunu hesapladı.
Muhtemelen 230 kilogram ağırlığındaydı...
...ve tek bir atışta yaklaşık 90 litre kan pompalıyordu. İşte bir tane!
Her 5 saniyede bir tekrar ediyordu. Bir kez daha!
Ağırlığı 3 yetişkin insanın ağırlığından daha fazlaydı.
Muazzam güçte bir kalp olması lazımdı.
Vücuda yüksek basınçta...
...akciğerlere düşük basınçta kan pompalanırdı.
Titanozorun kalbi 4 odacıklıydı...
...ve sürüngenlerden çok kuşlara benziyordu.
Böylesine güçlü bir kalp vücudun her yanına kan pompalıyordu.
Peki pompalanan kan nasıl geri dönüyordu?
Fillerde olduğu gibi yağlı bir ayak tabanı...
...ve gergin bir derinin yardımıyla kanın ayaklardan kalbe doğru...
...harekete geçirildiği düşünülüyor.
Toronto, Kanada, dünyanın en büyük dinozor yapım atölyesi...
Burada, 6 ay içinde bu muazzam canlının tam boyutlu bir modeli yapılarak...
...Diego'nun Arjantin'deki ambarında sergilenecek.
İlk olarak her bir kemiğin 3 boyutlu modeli hazırlanacak.
Son teknoloji ürünü robotlar yardımıyla strafordan kalıplar oyulup...
...cam yünü ile bu kalıplar doldurularak kemikler oluşturulacak.
Şimdiye kadar kazının odak noktası kemiklerdi.
Ancak fosillerin bulunduğu kayalar da önemli bilgiler içermekte.
Fosillerin bulunduğu bu kaya katmanı...
bu canlıların nasıl ve ne zaman yaşadıkları hakkında önemli miktarda bilgiler içeriyor.
Bu tabakalardan bazıları yakın çevrede aktif hale gelmiş...
...bir yanardağın volkanik küllerini içeriyor.
Ve kemiklerin etrafındaki bu volkanik küller fosillerin yaşını söyleyebilir.
Bilim insanları bu fosillerin Kretase döneminden kaldıklarını düşünüyorlardı.
Daha iyi bir sonuç olarak fosillerin yaşlarının...
...tam olarak 101.6 milyon olduğunu hesapladılar.
Detaylı adli araştırmalar ve yaşayan canlılarla karşılaştırmalar yaparak
...ekip, Titanozorun yaşamı hakkında önemli bilgiler elde etti.
Ne zaman yaşadıklarını, ne kadar büyük olduklarını,
...nasıl hareket ettiklerini ve yavrularının neye benzediğini biliyoruz.
Hatta kalp atım hızını bile hesapladık.
Bu büyüklükte bir araştırmada...
...bazen en önemli bilgiler en göz alıcı kanıtlardan değil...
...oldukça küçük ayrıntılardan elde edilir.
İşte burada, kazıda en çok bulunmasını istediğim şey...
...bir diş.
Aslına bakılırsa bulunan bu diş...
...bu devasa canlıya kıyasla oldukça küçük.
Dişler, canlılar hakkında pek çok önemli bilgiler verebilir.
Dişin ucuna bakarsanız...
...iki tarafın da aşınmış olduğunu görebilirsiniz.
Bu durum bize bu dişin diğer taraftaki dişler ile...
...birbirine geçmiş bir şekilde kapandığını gösteriyor.
Yani bu hayvan, bir makas gibi...
...beslendiği bitkileri buduyordu.
Oldukça büyük olmasına rağmen sadece küçük yapraklar ile besleniyordu.
Burada beslenebileceği farklı çeşitlerde, bazı bitkilerin fosilleri var.
Sikas, eğrelti otu ve kozalaklılar.
Bu bitkilerin ortak noktalarından biri...
...hepsinin çok lifli ve sindiriminin zor olması.
Düşük nitelikli gıdalardan yeterince besin almak için...
...Titanozorun epeyce miktarlarda yemesi gerekliydi.
Bu bitkilerden birinin benzeri halen Patagonya'da yetişiyor.
200 milyon yıl önce, Güney Amerika, Avustralya...
...ve Antartika, Gondvana adında bir süper kıta şeklindeydi.
Kozalaklı ağaçlardan oluşan belirli bir bitki örtüsü hakimdi.
100 milyon yıl öncesinden, Titanozorların yaşadığı vakitlerden beri hayattalar.
Birkaçı halen hayatta.
Onlardan bir tanesi burada, And dağlarının eteğinde.
Orman çamı olarak bilinen Şili arokaryası.
Orman çamı gibi bitkiler...
...dinozorların bir başka problemle karşı kaşıya olduklarını gösteriyor.
Bu kozalaklıların besin değerlerinin düşük nitelikli olmasının yanı sıra...
...uzunlukları yaklaşık olarak 40 metreye ulaşabiliyordu.
Birçok hayvan için ulaşılamazdı ancak Titanozor için değil.
Gel bakalım.
Karada yaşayan hayvanlar için uzun boyunun kullanışlı olduğu su götürmez bir gerçek.
Yere yakın canlıların ulaşamadığı...
...ağaçların üst kısmına ulaşmasına olanak sağlar.
Titanozor için de aynı durum geçerliydi.
Ancak fosillerden de anlaşılacağı üzere Titanozorun boynu çok daha uzundu.
Uzun boynunun yardımıyla geniş bir alanı tarayarak...
...birbirine yakın olan ağaçlara...
...ulaşmasına imkan sağlıyordu.
Beğendin mi?
Bu avantaj, Titanozorun epeyce enerji tasarrufu yapmasını sağladı.
Vücudunu hareket ettirmeden sadece boynunu hareket ettirmesi yeterliydi.
Fakat hayatta kalmak için bu besinlerden ne kadar yemeliydi?
Filler de aynı problemle yüzleşiyor.
Bir fil sadece bir günde yaklaşık olarak...
...130 kilo bitki toplayıp çiğneyebilir.
Ancak Titanozorun 5 kat daha fazla yemesi gerekliydi.
Titanozorun tek bir günü atlatabilmek için yediği bitkinin...
...yaklaşık olarak 650 kilo kadar olması gerektiği tahmin ediliyor.
Peki sindirimini nasıl hallediyordu?
Filler bitkileri uzun uzun çiğneyerek sindirime yardımcı olurlar.
Fakat Titanozor bunu yapmaz.
Titanozorlar kopardığı bitkileri bir araya getirip hepsini yutarlardı.
Buradan çıkaracağımız şey, Titanozorların çiğnenmemiş bitkileri sindirebilmek için...
...daha büyük ve uzun bir bağırsağa ihtiyaçları vardı.
Sindirimin tamamlanıp yiyeceklerin atılması 10 günü bulabilirdi.
Büyük bağırsak için büyük vücut gerekliydi. Ve Titanozor büyüdükçe büyüdü...
...ta ki kemiklerinin taşıyabileceği sınıra ulaşana kadar.
Kazının başlamasından iki yıl sonra...
...tuhaf bir kargo 11 bin kilometre yolculuk yaparak Kanada'dan buraya ulaştı.
Düzinelerce ambalaj sandığı ve tüm kemikler sonunda Diego'nun ambarında.
Sonunda iskeletin montajı başladı.
Ayrıca iskeletin 3 boyutlu verileri kullanılarak...
...bilgisayar tabanlı modelleme yapıldı.
Bu, iskeletin neye benzeyeceğini önceden görebileceğim anlamına geliyor.
İlk olarak bunlar gerçekten hoş bacaklar.
Şöyle bir bakarsak Titanozorun bacakları fillerinkine benziyor.
Ancak işin ilginç yanı...
...Titanozorun bacakları yaklaşık olarak 5 derece kadar dışa doğru meyilliydi.
Bu ufak farklılık bile bacakların taşıma kapasitesini önemli ölçüde artırıyordu.
Şu eğimi görüyor musun? Birleşim bölgesinden mi yoksa kemiğin şeklinden dolayı mı böyle?
Her ikisinden de. Kemiklerin şeklinden ve belirli kısımlarından...
kemiklerin birbiri ardına nasıl sıralandığı, nasıl birleştiğini...
...ve gerçek hayatta nasıl durması gerektiğini bilebiliriz.
Fark edeceğimiz diğer bir şey boynunun çok uzun olduğudur.
Ve biz sadece 15 boyun kemiği bulabildik.
İlginç bir şekilde bazılarının uzunluğu genişliklerinin 5 veya 6 katı.
Bu gerçekten çok büyük bir boyun omuru ve bunlardan çok var.
Peki neden bu kadar uzun bir kuyruğu var?
Birkaç nedenden dolayı. Eğer böyle uzun boyunlu bir hayvana sahip olsaydınız...
...isteyeceğiniz son şey yıkılacak gibi durmasıdır.
Ve araştırmalar Titanozorun ağırlık merkezinin...
...göğüs kafesinin ortalarında bir yerde olduğunu gösteriyor.
Böylece uzun kuyruğunun yardımıyla boynunun ağırlığını dengeleyebiliyor.
Kas birleşimlerinin büyüklüğüne bakacak olursak...
...kuyruk gerçekten çok güçlü olmalı.
Burada bir yerde muazzam kaslar var.
Kuyruğun başladığı yerden aşağılara doğru.
Demek sağlam bir kısım vardı?
Evet, kas dokuları, diğer dokular, bağlar, tendonlar...
Bununla kavga edebilir mi sence?
- Muhtemelen. - Bununla vurabilir mi? - Savunma amaçlı kullanılıyor olabilir.
Düşünsene, yırtıcı bir hayvan olarak yürüyorsun. En son isteyeceğin...
- ...şey karşında böyle bir şey bulmak - Beni karıştırma!
Evet.
Omurga üzerindeki uzun ve özenli araştırmalar sonuç verdi.
Ve Ben bazı önemli bilgiler edindi.
Bu bir boyun omuru, arka tarafta, kürek kemiklerine yakın bir yerde.
Burada görülen en önemli şey üst tarafta görülen bu çıkıntı.
Bu çıkıntı ve diğer birkaç fiziksel farklılık...
...diğer dinozorlardan farklı olarak sadece bu canlıda görüldü.
Yeni bir tür olduğunu düşünebiliriz. Heyecan verici bir tür.
Yani Titanozor yalnızca devasa değil...
...aynı zamanda yeni bir tür dinozor.
Omurga kemiği üzerindeki araştırmalar...
...dinozorun devasa kütlesiyle nasıl başa çıktığını açıklıyor.
Muhtemelen burası omuriliğin geçtiği yer.
- Bu boşluktan böylece? - Evet.
Bütün sinir merkezi.
- Bağlantı bütün sinirleri taşıyor. - Kuyruğun ucundan kafatasına kadar.
- Bayağı küçükmüş. - Evet. - Peki bizimki?
- Başparmak kalınlığında. - O kadar da büyük değilmiş. - Evet.
Bu hat yaklaşık olarak 30 metre uzunluğunda.
Sinirsel tepilerin kuyruktan beyne ulaşması yaklaşık bir saniyeyi alıyor.
Omurga başka şaşırtıcı şeyleri de ortaya çıkartıyor.
İsviçre peyniri gibi boşluklarla dolu.
Titanozorun boyun kemikleri çok miktarda boşluk ve delik içerdiğinden dolayı...
...kemiklerin tam dolu olduğu duruma göre ağırlığı %35 azaltılmış oluyor.
Günümüz kuşlarının bacak kemiklerine benziyor.
Ayrıca bu boşlukların bir başka, çok önemli bir işlevi daha var.
Hava keseleri içeriyorlar.
Bu hava keseleri akciğer ile bağlantılı.
Peki buradaki işlevleri ne? Çalışma prensipleri nasıl?
Göğüs boşluğunun büyük bölümünü kapsıyor.
Bütün omurga boyunca etkili olup...
...17 metrelik boyunu aşıp kafatasına ulaşıyor.
Balon benzeri keselerin ince fakat güçlü zarlara sahip olduğu düşünülmektedir.
Bu keseler körük gibi hareket edip akciğerlere hava girmesini sağlıyor.
Nefes aldığımız zaman akciğerlerimize oksijen dolar.
Bu oksijen karbondioksitin yerini alarak...
...karbondioksitin dışarı çıkmasını sağlar.
Hava keseleri daha karmaşık bir sistem ancak çok daha etkili.
Bu hava keseleri Titanozorun sürekli olarak oksijen almasını sağlar.
Sadece nefes alırken değil aynı zamanda nefes verirken de.
Titanozor burada yaşayan tek devasa canlı değildi.
Devasa yırtıcıların da olduğu tehlikeli bir dünya.
Kazı bölgesinden çıkarılan yeni kanıtlar bu bölgede etçil dinozorların olduğunu gösterdi.
Burada kazı alanından çıkarılan 80'den fazla diş var.
Ne kadar keskin olduklarını görebilirsiniz.
- Köpek balığı dişleri gibi. - Evet. Kesinlikle
Aslına bakacak olursak bu dişler, köpek balığı dişli dinozorlar familyasına ait.
Dişleri familya sınıfına göre kategorize edebiliriz.
Bu familyaya ait olan bir türü biliyoruz.
Adı Tyrannotitan Chubutensis.
- Tyrannotitan mı? - Evet, Tyrannotitan.
- Bu devasa, vahşi bir canavar. - Aynen öyle, evet.
- Chubutensis, bulunduğu yerin adından mı? - Evet, Chubut eyaletinde bulundu.
Harika.
Tyrannotitan, vahşi bir görünüme sahip bir canlı olmalı.
Kocaman gözler, keskin, et parçalayan dişler...
...güçlü bacaklara sahip, hızlı, et yiyen bir dinozor.
- T-Rex kadar büyük. - Gerçekten mi? Onun kadar ünlü değil ama.
- Evet, onun kadar ünlü değil. - Gel de bunu Hollywood'a anlat.
Şurada sana göstermek istediğim bazı kemikler var.
Kazı alanında bulduğumuz kuyruk omurunun bir parçası.
İlginç bir şey göstereceğim.
- Şu çentiği görüyor musun? - Evet.
Bu çentik muhtemelen bir etçilin ısırık izi.
- Bu diş gibi bir şeyle yapılmış. - Bunu gibi mi?
- Evet. - Yani... Böyle oluştu. - Kesinlikle.
- Kuyruğun üzerindeki et sıyrılmıştır. - Gerçekten mi. - Evet.
İyi bir ısırık.
- Öyle olmalı. - Evet kesinlikle.
Leş yiyen bir canlı mı yoksa gerçek bir avcı mı tarafından oluşturulmuş?
Öldürüp öldürmediklerini bilmiyoruz. Ya leşini yemişlerdi...
...ya da gerçekten avlayarak öldürmüşlerdi.
- Yaşlı dinozor için pek fark yaratmıyor. - Evet
Polisiye hikayelerde davanın kapanması için...
...kurbanın sonunun nasıl geldiğini bilmek isteriz.
Eğer dinozor Tyrannotitan tarafından öldürülmediyse, nasıl öldü?
İpuçları, bütün irili ufaklı kemiklerin yerlerini içeren...
...3 boyutlu haritalarda bulanabilir.
Kazı alanında sadece bir tane değil...
...yedi farklı kalıntı bulundu.
Yeni türlerin hepsi.
Dikkat etmeniz gereken şey üç farklı katmanda bulundukları.
Hayvanlar en az üç kere olmak kaydıyla, bir nedenden buraya geldiler.
Peki neden geldiler?
Hayvanlarının yedisinin neden bu alanda öldüğüne dair...
...birkaç görüş var.
Bunlardan ilki, iklim sezonunun değişip...
...kurak sezon başladığında...
...tek su birikintisinin burada olduğu şeklindeydi.
Ve buraya geldiklerinde Sauropodalar ölümle karşılaşıyorlardı.
İkincisi, yağmur sezonunda suyun yükselmesiyle birlikte...
...muazzam büyüklükteki bir nehirde akıntıya kapılıp...
...buraya sürüklendikleri şeklindeydi.
Kemiklerin etrafındaki çöküntülerin analizi,
...öldüklerinde bu bölgede akan ufak nehirler olduğunu gösterdi.
Su sıkıntısı çekmiyorlardı.
Ve nehirler, dinozorları sürüklemek için yeterli güce sahip değildi.
Sonuç olarak dinozorların ölüm sebebi sel suları da değildi.
Farklı zamanlarda aynı yerde ölmelerinin sebebi neydi peki?
Kemiklerin etrafındaki kül tabakasından...
...yakın çevrede patlayan bir yanardağ olduğunu biliyoruz.
Ve bu volkanik küller yüzünden bulunduğumuz bölgenin sıcaklığında...
...bir artış meydana geldi.
Ayrıca dinozorların, yumurtalarını volkanik sıcaklıktan faydalanmak...
...ve kuluçka sürecine yardım etmek için bu tür bölgelere bıraktıklarını biliyoruz.
Belki de bu yüzden aynı bölgeye gelmeye devam ettiler.
Dinozor yumurtalarının olduğu kazı alanı bunu destekler mahiyette.
Bunun gibi yumurta yuvaları...
...kayaların içinde 4 farklı katman halinde bulunuyordu.
Bu durum da dinozorların bu alana uzun bir süre boyunca...
...tekrar, tekrar geldiklerini gösteriyor.
Volkanik patlamaların ardından etrafa savrulan küller...
...tüm bitki örtüsünün üstünü örtüp, onları öldürecek kadar fazla olabiliyordu.
Böylesi bir afetin ardından otobur hayvanlar için hayat zor olabilir.
Nedeni ne olursa olsun dinozorlar nesiller boyu...
...buraya geldiler ve burada öldüler.
Kazı çalışmaları bitmek üzere.
Ve kazı sonunda bulunan kemikler rekor seviyeye ulaştı.
Ancak hala bulmacanın diğer bir parçasını bulmayı umut ediyorlar. Kafatası.
- Bu bulunan kaçınıcı kemik? 203 mü? - Aslında 223.
- 23 mü? - Evet. - Yedi dinozor fosilinden mi?
Evet. Buradaki kazıda bulunan yedi dinozor fosilinden.
Eğer bunlar boyun omuru ise kafatası bulunabilir mi?
Evet, biz de bunu umuyoruz.
Şurada da başka bir boyun omuru bulduk.
- Kafatası da bulunsa müthiş olur, değil mi? - Evet, kesinlikle.
- Bilinen 3 Titanozor kafatası var. - Gerçekten mi?
Evet, bayağı nadir bulunuyorlar.
- Narin olmalarından dolayı? - Evet. Çok kırılganlar.
Ayrıca kemik birleşim noktaları çok sağlam değil.
- O zaman dördüncüyü bulmanızı umalım - Evet.
- Belki şunun altında olabilir. - Olabilir. Bunun için çabalıyoruz.
Harikulade.
Heyhat, orada değildi.
- Kafatasını henüz bulamadınız yani? - Ne yazık ki.
Bulduğumuz tek şey dişleriydi.
İskeleti tamamlamak için ekibin bir tane kafatası yapması lazım.
Parçayı oradan çıkaralım.
Elimizdeki dişe en uygun kafatasını yapabilmek için...
...diğer Titanozor kafatası örnekleri inceleniyor.
Bilim insanları bu devasa canlıya ait 220 kemik parçasını...
...keşfetti, topladı, temizledi ve taradı.
Çok yakında elimizdekileri bir araya getirip...
yaşayan canlının nasıl görüneceği hakkında fikir edinebiliriz.
Ancak kemik fosilleri...
...hala açığa kavuşturulmayı bekleyen çok sayıda sır içeriyor.
Tüm teoriler artık sınanabilir.
Sonunda dinozorun ağırlığını ve gerçek ölçülerini hesaplayabileceğiz.
Bütün kemikleri bir araya getirmek için geceli gündüzlü, 2 hafta boyunca çalışıldı.
Harikulade!
Çok güzel!
- Diego, hoşuna gitti mi? Mutlu musun? - Evet, gerçekten çok memnunum.
Bu aşamaya gelmek için çok çalıştık, 40.000 adam-saat çalışma gerekti.
Ancak gerçekten çok mutluyuz.
Dinozor hakkındaki sorularınıza cevap bulabildiniz mi?
Evet, kesinlikle. Birçok sorunun cevabını bulduk.
Fakat birçok yeni soru da ortaya çıktı.
Bu hayvan üzerine çalışmalar yapmaya devam edeceğiz.
Bu dinozorun yetişkinliğe ulaşamadığı çok açık.
Devasa ancak büyümeye devam edebilirdi.
Yani, kemik yapısına göre bu canlı büyüme aşamasındaydı? Evet.
Çok önemli bir soru ortaya çıkıyor...
...şu ana kadar keşfedilen en büyük dinozor bu mu?
Yani, hesaplamalarımıza göre bu canlı yaklaşık 70 ton ağırlığında.
70 ton. Ne ile kıyaslayabiliriz bunu?
- Yaklaşık olarak 15 Afrika fili. - 15 Afrika fili mi?
Eminiz ki bu canlı Arjantinozor'dan yüzde 10 daha büyük.
- Daha önceki rekor sahibinden? - Daha önceki rekor sahibinden. Evet.
Şu ana kadar bulunan en büyük dinozor olduğunu düşünüyoruz.
Harika. Buna inancım tam.
- Tebrik ederim sizi. - Teşekkür ederim. - Onu da tebrik ederim
Harikulade! Olağanüstü bir şey.
Bu yap-bozu birlikte tamamlamak büyüleyici bir maceraydı.
Her şey devasa bir uyluk kemiğinin bulunmasıyla başladı.
Ardından 40 kişiden oluşan bir ekip iki yılı aşkın bir süredir kazılar yaparak
...şu ana kadar keşfedilen...
...en büyük kara hayvanının tam boyutlu modelini yapmak için çalıştılar.
Dünya üzerindeki yaşama dair...
...olağanüstü güzellikte bir hikaye daha eklendi.
Onu hayattayken görebilmek ne kadar müthiş bir şey olurdu.
Çeviri: Ali GÖL twitter: aligol1729